POMINIKI ŚREDNIOWIECZNEGO PRAWA

POMINIKI ŚREDNIOWIECZNEGO PRAWA

Dolny Śląsk jest pełen uroku. Mnogość licznych zabytków i ciekawych miejsc przyciąga bardzo wielu turystów. Jedni przyjeżdżają tutaj na górskie wędrówki, a inni za cel stawiają sobie jazdę po malowniczych terenach na dwóch kółkach.

Na pewno każdy, kto tu przybędzie, dostrzeże w krajobrazie zagadkowe kamienne krzyże niespotykane tak licznie w innych rejonach Polski. Są to pomniki dawnego prawa zwyczajowego świadczące o skomplikowanej historii średniowiecznego sądownictwa. Ślady tego prawa odnajdziemy w większości sudeckich miejscowości w postaci kamiennych krzyży, pręgierzy czy nawet szubienic. M.in. to właśnie szubienica według starych przekazów miała znajdować się na Górze Szybowcowej, o czym świadczy jej przedwojenna nazwa Galgenberg (Góra Szubieniczna).

Na terenie gminy Jeżów Sudecki znajduje się 15 kamiennych krzyży nazywanych krzyżami pojednania.
Wraz ze wzmożoną akcją kolonizacyjną rozpoczętą na przełomie XII i XIII w. na Śląsku z osadnikami niemieckimi zaczęły napływać na te tereny zwyczaje panujące po zachodniej stronie granicy. Wyznacznikiem w sprawach sądowych był ustanowiony w Saksonii tzw. Spis Spraw Zwyczajowych (Zwierciadło Saskie). Jednym z ustaleń wymienianym w tym dokumencie była możliwość wykupienia się od kary śmierci. Polegało to na tym, że w przypadku „nieumyślnego” zabójstwa morderca mógł zawrzeć z rodziną zabitego ugodę (łac. compositio), jeśli ta wyraziła na to zgodę. Najczęściej sprawca morderstwa zobowiązywany był ponieść wszystkie koszty związane z pogrzebem, opłacić rozprawę sądową oraz wpłacić odpowiednią sumę pieniędzy na rzecz rodziny zabitego.

Z zachowany umów ugodowych dowiadujemy się między innymi, że winowajca musiał np.: zakupić odpowiednią ilość zboża dla rodziny zmarłego, opłacić kąpiel biedocie czy też ufundować poczęstunek dla uczestników pogrzebu. Kolejnym obowiązkiem zabójcy było opłacenie całego ceremoniału związanego z pochówkiem, zakup trumny oraz zamówienie odpowiedniej ilości Mszy Św. (np. ku czci patronki dobrej śmierci Św. Barbary) odprawianych w intencji zabitego. Dodatkowo sprawca miał odbyć pielgrzymkę, lub zlecić innej osobie wykonanie tego polecenia. Zwieńczeniem ugody był nakaz postawienia pomnika pojednania, który mógł przybrać postać kapliczki lub krzyża. Do tego celu wykorzystywano różne materiały. Mniej odporne na działania atmosferyczne drewniane formy nie przetrwały do naszych czasów.

Kamiennie kapliczki i krzyże zwane krzyżami pokutnymi lub krzyżami pojednania, są najczęściej spotykanymi pomnikami średniowiecznego prawa w Sudetach. Wykonywali je zazwyczaj kamieniarze z lokalnego materiału na zlecenie oskarżonego. Forma pomnika była z góry określona, a sam pomnik miał stać w miejscu wskazanym przez rodzinę nieboszczyka. Zazwyczaj było to miejsce śmierci lub skrzyżowanie traktów (wtórnie krzyże były przenoszone w okolicy kościołów). Na krzyżu umieszczano wizerunek narzędzia mordu. Często był to ryt miecza lub noża (kordu). Ryty te niekiedy przyczyniały się do identyfikacji czasu powstania krzyży.

Najstarszy krzyż Dolnego Śląska pochodzi z roku 1305 i umiejscowiony jest we wsi Stanowice koło Strzegomia.

Z biegiem lat krzyże kamiennie zatraciły swoją pierwotną funkcję i niejednokrotnie uległy zniszczeniu lub zostawały przeniesione w inne miejsca. W XVI wieku, gdy prawo zostało zaostrzone, ugoda przestała praktycznie istnieć, a kamiennie krzyże stawiano upamiętniając jakieś wydarzenie. Takim przykładem jest kamienni krzyż z Jeżowa Sudeckiego ustawiony w 1813 roku dla upamiętnienia śmierci trzech kozaków, którzy zginęli w potyczce na drodze do Czernicy.
Unikatowe pamiątki średniowiecza w postaci krzyży pojednania stoją zazwyczaj przy drogach lub na terenie przykościelnych cmentarzy. Zdarzają się również kamiennie krzyże, do których trudno jest trafić, gdyż skryte są w lasach.

Zachęcamy do odszukania każdego z krzyży w naszej gminie i poznawania tajemniczej pamiątki sprzed wieków zaklętej w kamień.

Źródło: „Szlakiem Średniowiecznego Prawa” Przewodnik po Gminie Jeżów Sudecki

One thought on “POMINIKI ŚREDNIOWIECZNEGO PRAWA

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>